chuyển đổi (3)

3. TIỆP KHẮC

Tiệp Khắc như một cái cốc pha lê lăn lóc qua tay các nước láng giềng: Đức Áo Nga Ukrain Hungary. Mãi đến năm 1918, đất nước này mới chính thức ra đời. Sau đó (1918-1938), 20 năm lỏng lẻo mờ nhạt, (1938-1945) 6 năm biệt tích giang hồ. Mãi đến cuối Thế Chiến II, nó tái sinh bằng một hình hài mới, Cộng Hòa Xã Hội Chủ Nghĩa Tiệp Khắc.

Bất chấp sự thâu tóm và áp lực của Liên Xô, người Tiệp Khắc luôn có con đường riêng của họ. Đảng Cộng sản cầm quyền từ thắng lợi trong cuộc bầu cử tự do. Ở mức độ nhất định, dù có nhiều hạn chế, Tiệp Khắc vẫn là một thể chế tiềm tàng đa nguyên dân chủ.

Năm 1968, sau khi lật đổ nhóm lãnh đạo cũ, TBT Đảng Alexander Dubcek tiến hành cải cách dân chủ trong chính trị và tự do hóa nền kinh tế, với bài viết nổi tiếng "Chủ nghĩa xã hội mang gương mặt người". Sự kiện này được lịch sử ghi nhận là "Mùa Xuân Praha", nhanh chóng bị Liên Xô xua quân can thiệp và dập tắt. Chàng sinh viên Jan Palach đã tự thiêu để phản kháng hành động xâm lược này.

Với thời gian ngắn ngủi, mùa xuân này cũng đã kịp gieo những hạt mầm cho tương lai. Hội Nhà Văn Tiệp Khắc bắt đầu lên tiếng, dần dà từng bước một, từ những vấn đề tự do sáng tác đến những vấn đề tự do chính trị. Năm 1977, Vaclav Havel, nhà triết học, nhà văn, nhà hoạt động bất đồng chính kiến, công bố Hiến Chương 77.

Hiến Chương phân tích thực trạng xã hội và yêu cầu Nhà nước phải tuân thủ những điều ước về nhân quyền mà họ đã ký kết trong Hiệp Ước Helsingki.

Phong trào Hiến Chương 77 lan rộng. Nhà nước một mặt huy động giới trí thức, văn nghệ sĩ viết bài lên án nhóm Havel là phản động, mị dân, phủ nhận những thành tích của CNXH...; một mặt bắt giữ, hỏi cung, cô lập, cản trở công việc làm ăn sinh sống của những người tham gia phong trào. Đảng còn soạn "Phản Hiến Chương" "bắt' hơn 2000 văn nghệ sĩ ký tên. Havel phải ngồi tù 5 năm .

Ngày 17 tháng 11 năm 1989, cảnh sát đã đàn áp cuộc biểu tình hòa bình của sinh viên thủ đô Praha kỷ niệm 50 năm Ngày Sinh viên Quốc tế. Sau đó các cuộc biểu tình và đình công lan rộng toàn quốc. Ngày 28 tháng 11, Đảng Cộng sản Tiệp Khắc đã tuyên bố từ bỏ quyền lực. Ngày 10 tháng 12, chủ tịch nước Gustav Husak chỉ định một chính phủ phần lớn không là cộng sản, rồi từ chức sau đó. Alexander Ducek, người khởi động Mùa Xuân Praha 1968, được cử làm phát ngôn viên của chính phủ mới.

Ngày 28 tháng 12 năm 1989, Vaclav Havel (đứng đầu tổ chức chính trị Diễn Đàn Dân Sự) được bầu làm tổng thống mới của Tiệp Khắc. Bốn-mươi-ngày, thời gian đủ cho cuộc sinh nở đã hoài thai từ hai mươi năm trước!

Đến năm 1993, Tiệp Khắc, vốn là một Liên bang giữa Czech và Slovakia, đã chia tay hòa bình thành hai nước Cộng Hòa Czech và Cộng Hòa Slovakia. Ruộng ai nấy cày vui hưởng thái bình.
___________
Bài học Tiệp Khắc:
1. Dù người dân Tiệp Khắc không mặn mà với chính trị, nhưng các tổ chức dân sự của sinh viên, văn nghệ sĩ, trí thức đóng vai trò rất quan trọng.
2. Có đường lối rõ ràng thể hiện trong Hiến Chương (cương lĩnh chính trị) và khi chín muồi, nhanh chóng chuyển đổi tổ chức dân sự thành tổ chức chính trị.
3. Biểu tình có tổ chức, ôn hòa và bất bạo động.

»»  read more

chuyển đổi (2)

2. HUNGARY

Hungary là một quốc gia đặc biệt ở châu Âu. Hiện nay, đất nước này có vẻ lặng lẽ, ít sự kiện để thế giới biết đến, nhưng nó lại có một lịch sử đáng nể. Khi Hungary ra đời, Pháp, Đức, Anh chỉ là những tiểu quốc nhỏ bé. Thế kỷ 13, nhà vua Hungary ra Bộ Luật Vàng, một Hiến Pháp đầu tiên của thế giới nhằm hạn chế quyền của vua và các quý tộc, sau đó không lâu Nghị viện cũng hình thành. Trong thế kỷ 15, với phong trào Phục Hưng, Hungary trở thành mộttrung tâm văn hóa lớn, mà những bộ biên niên sử, tác phẩm triết học và khoa học trong Đại-thư-viện Corviniana là một minh chứng. Thế kỷ 19, hợp với Áo, trở thành Đế quốc Áo-Hung và sau khi thất bại trong Thế Chiến I, phân rã thành Áo, Hungary, Tiệp Khắc. Hungary mất 70% lãnh thổ, 60% dân số.

Trong Thế chiến II, Hungary, với truyền thống gần gũi với Đức, đã tham gia vào phe Trục. Khi phát xít Đức đại bại, Liên Xô chiếm đóng toàn bộ Hungary và biến nước này thành một nước cộng sản.

Có lẽ, với quá khứ bi hùng như vậy, người Hunggary, phản kháng rất sớm với chế độ độc tài kiểu Stalin. Lực lượng sinh viên dân chủ (MEFESZ – Hội Sinh viên Đại học và Hàn lâm Hungary) với sự ủng hộ của Hội nhà văn Hunggary đã tổ chức biểu tình đòi cải cách, gây nên chính biến 1956 làm sụp đổ chính phủ. Liên Xô vội vã can thiệp dập tắt cuộc nổi dậy. Hơn 2.500 người Hungary và 700 binh lính Liên Xô thiệt mạng; 200.000 người Hungary bỏ chạy ra nước ngoài.

Một nhân vật xuyên suốt lịch sử Hunggary cận đại là Kadar Janos. Ông vào Đảng CS năm 1931, và thăng tiến dần qua các chức vụ; UV BCT (1945), Thủ tướng (1956), Tổng BT (1985). Ông đã cầm giữ nước Hungary cộng sản trong một thời gian dài, tìm cách "thoát-Xô" bằng cách yêu cầu Liên Xô rút quân về nước và rút Hungary khỏi Hiệp ước quân sự Warsava.

Với những biến động ở Đông Âu, năm 1988, Kadar Janos từ chức, mở đường cho Chủ tịch QH Szuros Matyas (đại diện phái cấp tiến trong Đảng).

Ngày 23 tháng 10 năm 1989, Matyas tuyên bố nền Đệ Tam Cộng hòa và trở thành Tổng thống lâm thời. Năm 1990, Hungary tổng tuyển cử Quốc Hội tự do.

Một cuộc chuyển đổi êm thắm và nhẹ nhàng.
______
Bài học Hungary:
1. Có truyền thống lịch sử văn minh, yêu nước và bất khuất.
2. Có một lãnh đạo đảng cầm quyền mạnh mẽ, thức thời, sẵn sàng từ bỏ quyền lực cá nhân vì lợi ích quốc gia.
3. Có lực lượng chính trị cấp tiến với người đứng đầu là một lãnh đạo trong đảng cầm quyền, đủ sức tiếp nhận và hóa giải di sản cũ.

»»  read more

chuyển đổi

1. BA LAN

Ba-Lan là đất nước đau thương bậc nhất ở châu Âu. Họ luôn bị chao đảo, giằng xé giữa hai đế quốc Nga và Đức. Bị Nga xâm chiếm và xóa tên cuối thể kỷ 18, mãi sau Thế Chiến I, đến năm 1921 thực sự Ba-Lan mới được tái lập, để rồi chỉ 18 năm sau, Thế Chiến II bùng nổ, Hitler và Stalin đồng xua quân sang, chia cắt và chiếm giữ. Khi kết thúc chiến tranh, Ba-Lan lại trở thành một nước cộng sản Đông Âu. Cái giá 6 triệu mạng người thật đắt!

Ba mươi lăm năm sau, 1980, những khủng hoảng xã hội khiến Ủy Ban Đình Công ra đời và từ một tổ chức nhằm bênh vực quyền lợi của công nhân, đã mau chóng lớn mạnh thành Công đoàn Đoàn Kết (CĐĐK) – tổ chức chính trị đối lập với chính quyền – do Lech Walesa lãnh đạo.

Chín năm kế tiếp là một cuộc đấu tranh giằng co giữa hai thế lực chính trị. Nhà cầm quyền khi thì đàn áp dã man phong trào, bắt giam Walesa; khi thì xoa dịu, thương thảo, nhượng bộ. Ngay trong Đảng Công Nhân Thống Nhất Ba Lan, cũng có sự phân hóa giữa phe bảo thủ và phe cấp tiến, nghiêng dần phần thắng về phe cấp tiến.

Giáo Hoàng Jean-Paul II (vốn là người Ba-Lan), Mỹ, châu Âu, Nhật Bản... ủng hộ CĐĐK mạnh mẽ. Giải Nobel Hòa Bình 1983 cho Walesa, là sự cổ vũ to lớn cho phong trào dân chủ. Lúc này, Liên Xô không có chủ trương can thiệp Ba Lan bằng quân sự.

Năm 1989, hai bên gặp nhau ở Hội Nghị Bàn Tròn bàn về con đường tương lai của đất nước và sau đó, với thắng lợi của CĐĐK trong cuộc bầu cử nghị viện, Walesa trở thành tổng thống đầu tiên của nước Ba-Lan dân chủ.

Đây là mắc xích đầu tiên bị vỡ trong hệ thống XHCN Đông Âu.
_______
Bài học lịch sử:
1. Có tổ chức chính trị đối lập được lãnh đạo bởi những nhân vật kiên cường, bản lĩnh.
2. Có sự ủng hộ mạnh mẽ và hiệu lực của quốc tế.
3. Có một bộ phận cầm quyền có thực tâm muốn thay đổi và hợp tác.
4. Có sự bàn bạc thống nhất giữa các bên về con đường đi cho tương lai của đất nước.

tượng hồng quân Liên Xô rời bệ

»»  read more

mùa đản sanh

vừa đọc một câu bay bổng nên thơ: "tâm vô sở trụ như áng mây trôi thong dong giữa trời, không neo mắc vào một chốn nào."

vấn: thưa thầy, "tâm vô sở trụ" có phải là giữ cái tâm không dính bén đến chuyện chi hết. Thí dụ: chuyện thế sự không cần bàn tới. bị la mắng, oan ức không cần phản ứng. thấy lỗi người không cần góp ý?

đáp: không phải vậy. trước mọi bất công, oan ức, sai trái... ta vẫn lên tiếng, vẫn phản ứng, vẫn góp ý..., nhưng không thù oán - hằn học, không bất công - giả trá, không thủ đoạn - gian xảo, không chấp nê - định kiến... mới là "vô sở trụ".

»»  read more

dấu người đã biệt

tôi gặp anh lần duy nhất cách đây 30 năm, khi thằng bạn thân thời niên thiếu dẫn tôi đến một bữa nhậu. bữa nhậu của những thằng thanh niên hơn nhau vài ba tuổi đời, thời ốm đói, chỉ có rượu đế với mồi là vài trái ổi xanh, ít lát cá khô...

cái giàu có trong bữa nhậu đó là cây guitar và giọng ca mạnh mẽ của anh. chúng tôi uống đàn và hát ở một nơi chốn nào đó của xứ ban mê bụi đỏ...

một bữa tối thật vui, say khướt và sau khi chia tay nhau, chẳng có lúc nào gặp lại, chỉ hằn sâu mãi mãi trong trí tưởng một câu cuồng ca: "ta về ngang núi đá, đái thành một vòng hoa"(*). thiệt tình, tôi cũng chẳng nhớ nổi cái tên của anh.

độ năm năm lại đây, nhờ facebook, tôi thấy một người trong một nhóm văn nghệ ở ban mê, ngờ ngợ, hỏi lại bạn mới biết đó chính là anh ngày trước, vẫn dong dỏng cao, vẫn đẹp trai phong trần, vẫn giọng ca mạnh mẽ...

tôi lặng lẽ đọc về anh, nghe những ca khúc của anh, thỉnh thoảng thấy một sheet nhạc của anh liền vớ cây guitar gảy theo. tất cả các ca khúc của anh đều hay, ngày càng hay...

ba mươi năm, chắc chắn anh cũng chẳng nhớ tôi là ai - một thằng em vô danh chỉ gặp một lần trong bữa rượu. nhưng tôi vẫn mong có một tình cờ nào đó, để gặp lại anh, như sự tình cờ của cuộc gặp ngày cũ; một cách hữu duyên...

tiếc quá, cái duyên đó, đến sáng nay, đã không còn,,,

"Về trên đồi gió
Ôm đàn hát chơi
Hát chơi một bài!

Mùa xưa
Em ngồi trong tiếng ru đàn tôi
Bên vườn khuya lá xanh xanh ngời
Gió hiền thoáng như đời biếc..

Đàn ơi
Hoa cỏ xưa vẫn xanh vườn tôi
Mây còn vương lối thơm chân người
Dấu tình còn hồng
Dấu người đã biệt" (**)

nhớ anh, anh Châu – nhạc sĩ Đỗ Thất Kinh – "dấu người đã biệt"
_______
(*) một câu ca bập bõm trong trí nhớ, sau này, Phan Gia Tiến cho biết là trong CUỒNG SĨ CA của Phan Ni Tấn:
Hớp từng ngụm nguồn cội. Ngực căng ứ quê nhà. Ra cửa sông chín ngọn. Đái thành một dòng hoa Nuốt từng tia nắng quái. Bụng no ứ miếng đời. Đến bên bờ đá dựng. Thả mấy nhành thơ rơi. Dựa lưng chân núi ngáp. Ợ ra toàn mùi trời. Đi về đâu chẳng thiết. Tới nơi không tới ngồi. Vác cây đàn cổ gảy. Miệng ngậm miếng trăng tà. Sương lùa đêm tóc ướt. Thị cuồng ngất ngưởng ca: Cuồng hề say như đá... (**) lời ca khúc "Ôm đàn hát chơi" của Đỗ Thất Kinh.

»»  read more